Гэтая калонка прысвячаецца тым беларусам, у якіх ёсць «цуд адвагі» і смеласць прызнаць, што заўтра будзе кепска. Будзе гэтак жа кепска і цяжка, як ёсць цяпер, або нават горш. І ўсё роўна, дзе гэты чалавек цяпер знаходзіцца: у Беларусі на ўмоўнай свабодзе, у турме, у вымушанай эміграцыі або на працы ў дзяржаўнай сістэме. Гэта тэкст пра эмацыйныя арэлі, на якіх мы ўсе качаемся пасля жніўня 2020 года, адначасова губляючы сябе і веру ў будучыню. Давайце пагаворым пра рэальнасць.
Сяргей Папоў
Рэальнасць такая, што ў жыцці ў чалавека ніколі не было, няма і не будзе пэўнасці. Ёсць ілюзія гэтага. Нездарма мы ўсе добра памятаем фразу «Хочаш рассмяшыць Бога — раскажы яму пра свае планы».
Мы думаем, што ў нас многае пад кантролем. Як немаўляты, якія робяць выснову, што яны цалкам кіруюць мамай, бо яна неадкладна задавальняе іх патрэбы, як толькі яны пра іх паведамляюць. Мы верым, што калі рабіць нешта ў жыцці як звычайна, як прывыклі, то ўсё будзе зразумела і добра, таму што пазаўчора і ўчора так і было. Аднак тым самым мы крыху адрозніваемся ад жывёлаў, якія таксама хутчэй за ўсё сёння скарыстаюцца той жа сцежкай у лесе, якой хадзілі ўчора. Таму што ўчора яна была бяспечнай.
Дарослы чалавек, як і немаўля, не вельмі ахвотна захоча зразумець, як шмат працы, волі і стараннасці насамрэч стаіць за гэтай здольнасцю маці хутка задавальняць яго патрэбы, гэтак жа як і даведацца, наколькі складаны свет атачае нас, якім ён часам бывае жорсткім і бескампрамісным. І гэтую ілюзію стабільнасці і прагназавальнасці свету мы спрабуем актыўна захаваць — праз стварэнне стэрэатыпных і аўтаматычных спосабаў жыцця. У крайняй ступені гэта можа ператварыцца ў абсэсіўна-кампульсіўныя сімптомы, у патрэбу дакучлівых дзеянняў, якія «мусяць» гарантаваць бяспечную і прагназавальную будучыню.
Уся справа ў тым, што шчасце чалавека шмат у чым заключаецца ў магчымасці жыць аўтаматызмамі. Гэта зусім не значыць быць робатам. Наша псіхіка складаная і адораная ў той самай меры, у якой абцяжараная здольнасцю да самасвядомасці. Але з ранняга дзяцінства мы вучымся рэалізоўваць нашы асноўныя эмацыйныя інстынкты: цікаўнасць, патрэбу рэалізоўваць жаданні і абараняць сябе, сэксуальную цягу, патрэбу ў бяспецы і любові, жаданне знайсці сваё месца ў соцыуме. Таксама ў нас фармуюцца спосабы абыходзіцца з моцнымі пачуццямі: радасцю, гневам, трывогай, страхам, пачуццямі страты і паразы.
Мы вучымся ўсяму гэтаму ў тым сацыяльным кантэксце, у якім жылі нашы бацькі, у якім мы нарадзіліся. Усе гэтыя спосабы робяцца нашымі аўтаматычнымі патэрнамі. Мы шчаслівыя да таго часу, пакуль не сутыкаемся з тым, што яны ўжо не працуюць, таму што сацыяльны кантэкст змяніўся. Менавіта тады з’яўляецца гэты пачварны страх няпэўнасці, мы не ведаем, што зрабіць, каб заўтра наогул было, мы не ведаем, што можа вярнуць нам прагназавальнасць будучыні. Цяпер такі час — і таму так папулярныя аналітыкі і эксперты, якія робяць прагнозы.
Чаму цяпер мы гаворым пра няпэўнасць так шмат? Таму што адбылася страта гэтых ілюзій пра прагназавальнасць жыцця. Усё мяняецца занадта хутка. Пандэмія, падзеі ў Беларусі 2020 года, калі ўскрылася ўся гвалтоўная і таталітарная сутнасць улады, пачатак вайны ва Украіне. Раней здавалася, што ў чалавека ёсць больш магчымасцяў уплываць на падзеі. Цяпер кожны адчувае ўсё большае бяссілле і залежнасць. Залежнасць не толькі ад прыродных катаклізмаў (кліматычныя змены, пандэмія) — гэта якраз пераносіцца лягчэй, прынамсі пакуль. Але залежнасць ад людзей, у якіх улада і зброя і якія вельмі пачварна разумеюць і «прасоўваюць» сваё перакручанае дабро і зло, атакуюць правы чалавека, блытаюць прычыны і вынікі, парадак — з тэрорам. Усё гэта прыводзіць да немагчымасці давяраць, развіццю параноі. Якая, як атрутны газ, запаўняе сабой усё.
Як раней ужо не будзе. Аўтаматызмы паводзінаў і рэакцый, пра якія мы гаварылі вышэй, не працуюць. Цяпер трэба кожны дзень і ноч напружвацца і знаходзіць новыя спосабы жыць.
У стабільныя часы мы ствараем культуру. Гэта не толькі пра мастацтва — гэта ўсе нашы традыцыі і звычкі, спосабы камунікацыі, мова, нават сэнсы жыцця. Усе падганяецца адно пад адно, чалавек і грамадства існуюць разам як добра зладжаны механізм. Нашы аўтаматызмы, паколькі яны ўсе ўнікальныя, сплятаюцца ў багатае палатно жыцця. Але культура — гэта тое, што вельмі тонкае. Стэфан Цвейг у сваёй кнізе «Учорашні свет» пісаў: «Мы вымушаныя прызнаць рацыю Фрэйда, які бачыў, што наша культура — толькі тонкі пласт, які ў любы момант можа быць скамечаны і прарваны разбуральнымі сіламі, што булькочуць пад ім…»
Што рабіць? Гэта заўсёды самае складанае пытанне, таму што на яго ніколі няма гатовага канкрэтнага адказу, яго проста не можа быць. Адказ можа з’явіцца толькі праз перажыванне страты таго, чаго ўжо не будзе. Але ўсё ж паспрабуем яго пашукаць.
Яшчэ ў тым, па адчуваннях далёкім, 2020 годзе і цяпер, пасля пачатку вайны, можна пачуць такую параду — трэба працягваць працаваць, працягваць рабіць сваю справу. З рызыкай для сваёй свабоды або жыцця, з болем ад таго, што адбываецца, і бяссілля, але такім чынам спраўляючыся з цяжкімі перажываннямі і перапрацоўваючы іх. Так, доктар працягвае лячыць, журналіст — пісаць, настаўнік — вучыць. Рабіць сваю справу — гэта захоўваць звыклае. Калі больш няма на што абаперціся ў вонкавым свеце — мы абапіраемся на сваю справу, сваю ідэнтычнасць, нават калі гэта і выглядае як унутраная эміграцыя. Але, ні многа ні мала, гэта можа дазволіць захаваць і самога сябе, і той тонкі пласт культуры сацыяльнага ўзаемадзеяння. Выжылыя ў канцлагерах пацвярджалі гэта.
Але гэтага мала. Яшчэ ёсць творчасць. Яна становіцца вельмі неабходнай, таму што нам давядзецца знаходзіць іншыя спосабы рэалізацыі сябе і сваіх патрэбаў і пры гэтым не скочвацца ў прымітыўныя першабытнаабшчынныя спосабы ўзаемаадносін. Пытанне ў здольнасці кожнага канкрэтна чалавека да творчасці, наколькі ў дзяцінстве чалавек мог адчуваць сябе свабодным, каб навучыцца гэтаму. Час развалу СССР паказаў, што велізарная колькасць людзей не змагла творча адаптавацца да новых рэалій. Таму калі сённяшнія дзеці растуць у татальнай несвабодзе, грамадства тым больш будзе непадатлівае да якіх-кольвек пераменаў. У гэтым сутнасць самападтрымвальнага механізму «саўка». Але творчасць нараджаецца на мяжы, гэта невясёлы працэс. Гэта перажыванне сімвалічнай смерці — «усё, я так больш не магу», «мяне таго тут больш няма». Тады з’яўляецца магчымасць гэтага пераходу да новага. Напрыклад, менавіта так адбываецца цяпер пераход многіх беларусаў з рускай мовы на беларускую. І гэта вельмі абнадзейвае.
Калі гэтыя два рашэнні рэалізуюцца, то няпэўнасць становіцца магчыма вытрываць, дакладней, як мы казалі, адсутнасць прагназавальнасці заўтрашняга дня робіцца не такой значнай. З’яўляецца «цяпер». З верша Юрыя Шаўчука — «если завтра накроется завтра, если лопнет земная кора, что ты мне приготовишь на завтрак, что ты нальешь мне вчера». Важнае не заўтра, а сёння, якое заўтра будзе незваротна страчанае. Я гэта да таго, што ў сітуацыі няпэўнасці мы часта не ведаем, якія рашэнні прымаць, і тады нічога не робім, а проста чакаем. Гэта вельмі небяспечна. Заўсёды знойдзецца той, хто прыме рашэнне за нас і, хутчэй за ўсё, не на нашую карысць. І так можна прачакаць усё жыццё. Нашы бабулі і дзядулі, бацькі, мы самі, жывучы ў СССР, усё чакалі, што заўтра будзе лепш. Стала?
Барыс Пастарнак у кнізе «Доктар Жывага» дае такі зрэз часу. У канцы рамана ён апісвае двух сяброў, якія перажылі рэвалюцыю, тэрор трыццатых, Вялікую Айчынную вайну: «Хоць прасвятленне і вызваленне, якіх чакалі пасля вайны, не наступілі разам з перамогаю, як думалі, але ўсё роўна, прадвесце свабоды насілася ў паветры ўсе пасляваенныя гады, складаючы іх адзіную гістарычную сутнасць». Гэтая свабода, здаецца, так і не наступіла, застаўшыся прадвесцем. Гэта трэці адказ, што рабіць у няпэўнасці. Актыўна рабіць тыя справы, якія з’яўляюцца сутнасцю чалавека, якія адпавядаюць яго фундаментальнай унутранай маралі. Здаецца, што тады і смерць перастае быць такой страшнай.
Тое, што можа дазволіць рабіць нешта новае і актыўнае, — гэта толькі надзея. Яна не азначае, што заўтра дакладна ўсё павернецца ў лепшы бок. Надзея — гэта не гарантыя і не абяцанне. Гэта наогул не пра свет рэальных рэчаў. Гэта ўнутраны стан, калі чалавек нібыта запускае ніткі жыцця ў заўтрашні дзень, робячы яго рэальнасцю ўжо цяпер. Што кожны вечар, заплюшчваючы вочы перад сном, мы вызначаем новы дзень, у які зноў ўвойдзем без вялікай магчымасці нешта змяніць, але з воляй працягнуць пачатае ўчора. Гэта змяняе сэнс сённяшняга дня і фармуе будучыню.
Меркаванне аўтара можа не супадаць з пазіцыяй рэдакцыі.